Tuy nhiên, cà phê cũng là cây trồng rất mẫn cảm với sự biến động của thời tiết, đặc biệt là El Niño, hiện tượng gây ra nắng nóng bất thường, kéo dài và hạn hán. Một điều đang chú ý là, gần đây El Niño đang xuất hiện với tần xuất cao hơn, mức độ nghiêm trọng hơn. Trong gần nửa thế kỷ qua, Việt Nam đã trải qua 4 sự kiện El Niño mạnh lịch sử vào các năm 1982–1983, 1997–1998, 2015–2016 và 2023-2024. Theo tổng kết của Viện KHKT Nông lâm nghiệp Tây Nguyên, trong các tháng 1 - 6/2016, lượng mưa chỉ bằng 60% so với bình quân nhiều năm, gây ra hạn hán kéo dài đã ảnh hưởng đến năng suất và chất lượng cà phê của trên 100.000ha. Tại Đắk Lắk và Gia Lai có gần 40% diện tích cà phê bị ảnh hưởng, năng suất giảm 15-25%[1].
Gần đây, theo Cục Khí tượng Thủy văn, El Niño 2026-2027 đã chính thức hình thành với tốc độ nhanh và có khả năng duy trì trong nửa cuối năm 2026 đến tháng 5 năm 2027 với xác suất rất cao, lên tới trên 95%, vượt qua các sự kiện El Niño mạnh trước đây. Đặc biệt, khả năng El Niño phát triển lên mức rất mạnh tăng nhanh và đạt đỉnh 60–65% vào khoảng tháng từ 11/2026 đến tháng 01/2027 (Hình 1)[2], trong đó Tây Nguyên cùng với Đồng bằng sông Cửu long là 2 khu vực chịu ảnh hưởng mạnh nhất của đợt El Niño này. Các nhà dự báo còn cho rằng, El Niño 2026-2027 là mạnh nhất trong 75 năm qua.
Chúng ta biết rằng, trong điều kiện El Niño, nhiệt độ có xu hướng cao hơn trung bình nhiều năm, trong khi lượng mưa thiếu hụt, làm gia tăng mức độ hạn hán ở vùng cao và xâm nhập mặn vùng đồng bằng. Mưa ít và bất thường còn ảnh hưởng đến quá trình bổ sung nguồn nước cho các hồ chứa trước khi bước vào mùa khô. Theo Cục Khí tượng thủy văn, dung tích hồ chứa khu vực Gia Lai và Đắk Lắk dự báo chỉ đạt 20-40%[3].
Tại một số tỉnh Tây Nguyên, đặc biệt là Đăk Lắk cũng dự bảo El Niño sẽ có cường độ rất mạnh trong tháng 10-12/2026 với xác suất 98% và 68.000-100.000ha cây trồng có nguy cơ thiếu nước tưới. Hầu hết các hồ chứa đều chưa đạt mực nước dâng bình thường, trong đó nhiều hồ còn dưới 50% dung tích. Đặc biệt, từ tháng 2 đến tháng 4/2027, dòng chảy trên các sông có thể thấp hơn trung bình nhiều năm 40-70%[4].
Vậy tác động chính của El Niño đến cây cà phê là gì?
Trước hết, El Niño có thể làm cho mùa mưa kết thúc sớm làm cây phân hóa mầm hoa sớm, kết hợp với cơn mưa trái mùa (tháng 12) sẽ làm cà phê nở hoa sớm, nghịch vụ (có thể trên 20-30%) và không tập trung. Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Đăk Lắk cũng dự báo, mùa mưa năm 2026 có khả năng kết thúc sớm vào cuối tháng 10 đến đầu tháng 11
Nhiệt độ tăng sẽ làm bức xạ nhiệt tăng, dẫn đến nhu cầu nước của cây cà phê cũng tăng lên, chưa kể lượng nước bị mất đi do bốc hơi. Lượng mưa thấp, phân bố không đồng đều làm cây cà phê không thể hấp thu dinh dưỡng đầy đủ để nuôi quả, gây ra hiện tượng khô và rụng quả non, kích cỡ hạt cà phê nhân có thể giảm khoảng 30%, đặc biệt là ở vùng khô hạn nặng thì giảm đến 45%[5]. Khi nhiệt độ tăng lên, cà phê chín nhanh hơn, người dân còn gọi là “chín háp" (hay chín héo, chín ép) trước khi đạt độ chín mọng hoàn toàn tự nhiên cũng dẫn đến giảm năng suất và chất lượng.
Sự thay đổi về thời tiết còn kéo theo sâu bệnh hại phát triển nhanh và khó dự báo, nhất là rệp sáp, bọ xít muỗi hại cà phê hay bệnh vàng lá do tuyến trùng và nấm làm giảm năng suất và chất lượng sản phẩm.
Vây ứng phó với El Niño thế nào cho hiệu quả, giảm tác động xấu đến cây cà phê?
Bài học kinh nghiệm ứng phó với các đợt El Niño trước đây cho biết: chủ động hạn chế ảnh hưởng tiêu cực của El Niño là giải pháp hiệu qủa nhất và với chi phí thấp nhất. El Niño 2023-2024 có cường độ mạnh hơn 2015-2016 nhưng thiệt hại thấp hơn nhiều nhờ dự báo sớm và chủ động ứng phó[6]. Như vậy, mức độ thiệt hại không tỷ lệ thuận với cường độ El Niño mà phụ thuộc rất lớn vào năng lực chuẩn bị và đối sách phù hợp. Chương trình canh tác cà phê thông minh (CTCPTM), do công ty CP phân bón Bình Điền thực hiện nhiều năm nay tại các tỉnh Tây Nguyên cũng cho những kết quả có thể tham khảo khi xuất hiện thời tiết cực đoan và El Niño. Các giải pháp đề xuất bao gồm:
Thứ nhất: Cải thiện sức khỏe đất theo phương châm “Đất khỏe cây trồng khỏe”.
Các nghiên cứu của Chương trình CTCPTM cho thấy đất trồng cà phê đều ở ngưỡng chua và rất chua (pHKCl xung quanh 4-4,5, có vườn thấp hơn), hàm lượng hữu cơ thấp (OM <2,5%), độ no bazơ thấp (BS < 50%), hàm lượng sắt, nhôm cao làm hiệu quả sử dụng phân lân thấp. Vùng đất xám trồng cà phê, ngoài các yếu tố hạn chế như trên đất bazan, còn có tỉ lệ sét thấp, nên khả năng giữ nước và dinh dưỡng kém. Do vậy, cần tuần hoàn tối đa chất hữu cơ, phụ phẩm chế biến cà phê, cũng như các loại phụ phẩm trồng trọt khác; Bón bổ sung phân bón hữu cơ chế biến, hữu cơ sinh học, vi sinh để vừa tăng hữu cơ cho đất vừa làm giàu hệ sinh vật đất là giải pháp mang lại hiệu quả tổng hợp. Ngoài ra, nên bón phân sinh lý kiềm hoặc phân chứa nhiều canxi, magie (như Đầu trâu cân bằng đất, bio-canxi…); hạn chế bón phân sinh lý chua, phân bón chứa nhiều lưu huỳnh.
Thứ hai, nâng cao khả năng giữa nước của đất và hạn chế bốc thoát hơi nước.
Do khả năng tích trữ nước mặt cũng như khai thác nước ngầm ngày càng khó khăn trong mùa khô, giải pháp chủ yếu là chủ động hạn chế bốc thoát hơi nước, giữ ẩm thông qua trồng cây đai rừng chắn gió, cây trồng xen và che phủ mặt đất. Trong vườn cây thời kỳ kiến thiết cơ bản, muồng hoa vàng là cây che bóng, che gió tạm thời rất thích hợp. Loại cây này nên trồng thành băng cách hàng cà phê 1m và cứ 2-3 hàng cà phê trồng một băng muồng hoa vàng. Đây là loại cây dễ lấy hạt giống, gieo trồng đơn giản, lại là cây phân xanh họ đậu có sinh khối lớn, khả năng tái sinh mạnh nên còn có tác dụng cải tạo đất rất tốt và chỉ cần gieo trồng một lần khi trồng mới cà phê.
Với vườn cà phê kinh doanh, nên trồng xen cây công nghiệp, cây ăn quả như hồ tiêu, sầu riêng, măc-ca…. với mật độ hợp lý (Hình 3). Ngoài ra, trên bề mặt đất giữa các hàng cà phê, có thể sử dụng phương thức canh tác tự nhiên như quản lý thảm cỏ hoặc phủ gốc bằng phụ phẩm trồng trọt.
Thứ ba, nâng cao hiệu quả sử dụng nước tưới.
Chúng ta biết rằng, tưới nước cho cây cà phê vối là giải pháp bắt buộc, đặc biệt trong mùa khô. Theo nhiều tài liệu, để sản xuất ra 1 kg cà phê nhân, cần trung bình 5.000-6.000 lít nước, cao gấp nhiều lần các nông sản khác. Do vậy sử dụng nước hiệu quả thông qua phương thức tưới tiết kiệm, khoa học là rất cần thiết.
Hiện nay, phương thức tưới gốc, tưới phun mưa cần 400 đến 600 lít nước/lần tưới/gốc, trong khi hình thức tưới phun mưa tại gốc chỉ tiêu tốn lượng nước từ 250-300 lít/cây/lần tưới. Cùng với biện pháp giữ ẩm và hạn chế bốc hơi, chu kỳ tưới có thể kéo dài tới trên 30 ngày. Ngoài ra, việc ứng dụng cảm biến độ ẩm đất mang lại nhiều hiệu quả thiết thực cả về kinh tế, kỹ thuật và môi trường, thay thế việc tưới theo lịch cố định bằng dữ liệu thực tế theo thời gian thực nên tiết kiệm đáng kể nguồn nước và chi phí điện năng/nhiên liệu bơm tưới. Ngoài ra, phương thức tưới này còn hạn chế xói mòn và rửa trôi phân bón do tưới dư thừa[7]. Nghiên cứu của Viện KHKT Nông lâm nghiệp Tây Nguyên còn cho biết, khi áp dụng quản lý tưới bằng công nghệ dữ liệu cảm biến thay cho phỏng đoán sẽ giảm thiểu rủi ro cây bị "stress nước" kéo dài, nhờ đó lượng nước mỗi lần tưới giảm 50% (trừ lần tưới đầu tiên), song không ảnh hưởng đến năng suất cà phê[8].
Tưới nước trong mùa khô còn là giải pháp rất quan trọng để cây cà phê ra hoa đồng loạt giúp quá trình thụ phấn thuận lợi, do cà phê vối là cây thụ phấn chéo bắt buộc, phải nhận phấn từ một cây khác. Ở thời kỳ cây nở hoa tập trung, các hoạt động sinh lý của cây diễn ra mạnh mẽ nên nhu cầu nước tăng cao. Do vậy, nếu không đáp ứng đủ nước vào giai đoạn này, hoa cà phê không phát triển đầy đủ sẽ tạo thành hoa sao hoặc hoa không thụ phấn được sẽ nhanh chóng bị khô, héo. Như vậy, tưới đúng thời điểm, nhất là thời điểm tưới nước lần đầu trong mùa khô cùng lượng nước tưới vừa đủ là vô cùng quan trọng
Lưu ý rằng, khi xuất hiện El Niño, không chỉ gia tăng mức độ hạn trong mùa khô mà còn có thể xuất hiện tiểu hạn trong mùa mưa, khi đó rất cần tưới nước bổ sung, đặc biệt vào thời kỳ quả tăng trưởng nhanh và đang định hình khoang vỏ thóc vào đầu mùa mưa, thường khoảng 3-4 tháng sau khi hoa nở để tăng kích cỡ hạt cà phê nhân.
Thứ tư, bón phân chính xác theo nguyên tắc 4 đúng, sử dụng phân bón cải tiến
Bón phân luôn có vai trò quan trọng, nếu không nói là quan trọng nhất đối với năng suất và chất lượng cà phê. Bón phân trong chương trình canh tác thông minh không chỉ là cung cấp chất dinh dưỡng cho cây mà còn góp phần ổn định và cải thiện sức khỏe đất, hạn chế ô nhiễm môi trường, nhất là phú dưỡng nguồn nước và góp phần giảm phát thải khí nhà kính. Ngoài ra, việc bón phân cho cà phê trong điều kiện ảnh hưởng của El Niño (nắng nóng kéo dài, hạn hán và thiếu nước) lại cần điều chỉnh và thay đổi theo hướng giúp cây tăng khả năng chịu hạn, giữ nước và tăng sức đề kháng…
Nhìn chung, trong điều kiện hạn, cần bón nhiều phân hữu cơ và nếu được, tỉ lệ dinh dưỡng từ các nguồn hữu cơ chiếm khoảng 25-30% tổng lượng dinh dưỡng cung cấp cho cây là phù hợp nhất. Để có nguồn phân hữu cơ, việc tận dụng vỏ quả cà phê là rất hiệu quả. Do hầu hết cà phê của Việt Nam được chế biến khô nên nếu tận dụng tốt, mỗi năm sẽ tạo ra 1,6 -1,8 triệu tấn vỏ khô, một nguồn nguyên liệu quý để sản xuát phân bón hữu cơ chất lượng cao.
Việc bổ sung vi sinh vật hữu ích và sử dụng chế phẩm vi sinh để cải thiện sức khỏe đất và bộ rễ sẽ giúp vườn cây chống chịu hạn tốt hơn. Khi hạn và nhiệt độ cao, cần hạn chế bón quá nhiều đạm vì sẽ thúc đẩy cây ra lá non, làm tăng tốc độ thoát hơi nước và khiến cây dễ bị sốc nhiệt, nhưng đồng thời lại cần tăng bón kali để giảm thoát hơi nước, cân đối hút đạm theo nguyên lý đối kháng. Các yếu tố dinh dưỡng trung và vi lượng cũng cần xem xét bổ sung như các loại phân chứa magie làm tăng diệp lục, hỗ trợ quang hợp; phân chứa silic giúp làm dày vách tế bào lá, giảm tổn thương do tia cực tím và nắng nóng gay gắt; phân chứa kẽm làm tăng khả năng chịu hạn, chịu nóng, thúc đẩy việc sử dụng và chuyển hóa đạm, lân trong cây. Ngoài ra, bón canxi và bo cũng giúp cải thiện độ chua (pH) đất, tăng độ dẻo dai cho tế bào, hạn chế rụng hoa và rụng trái non khi gặp thời tiết khắc nghiệt.
Về phương pháp và thời kỳ bón, trong mùa khô hoặc mưa nhiều, cần chia nhỏ lượng phân, nhất là phân đạm, đồng thời chỉ bón khi đất còn đủ độ ẩm hoặc kết hợp ngay sau các đợt tưới nước và bón theo hình chiếu của tán cây. Tuyệt đối không bón phân khi độ ẩm đất dưới ngưỡng độ ẩm cây héo hoặc bón phân đón mưa vì sẽ làm rễ cây bị xót và cháy rễ. Mưa nhiều và mưa liên tục cũng không nên bón phân vì cây cà phê sẽ không hút được dinh dưỡng một cách hiệu quả.
Sử dụng phân bón lá chuyên dùng cho cà phê vào giai đoạn cây tăng trưởng nhanh và nuôi quả khi xuất hiện hạn tạm thời (tiểu hạn) trong mùa mưa là giải pháp bổ trợ giúp cây cà phê duy trì được sức khỏe, tăng khả năng chống chịu với điều kiện thời tiết bất thuận, giảm rụng quả, đảm bảo năng suất cao và ổn định.
Một vấn đề quan trọng của sản xuất xanh và bền vững trong điều kiện El Niño đó là khả năng tăng phát thải khí nhà kính. Theo Viện Môi trường Nông nghiệp (2022)[9], mức phát thải trung bình của sản xuất cà phê trồng thuần ở Tây Nguyên là 2,48-3,23 tấn CO2e/ha, trong đó, trước sản xuất: 1,03-1,07 tấn CO2e/ha; trong quá trình sản xuất: 1,67 – 2,14 tấn CO2e/ha và sau sản xuất (chế hiến, báo quản): 0,04 – 0,11 tấn CO2e/ha. Còn theo UNDP, trong sản xuất cà phê ở Việt Nam, phân bón là tác nhân lớn nhất gây phát thải khí nhà kính. Trung bình, 73 - 83% tổng lượng phát thải là do sử dụng phân bón, 8 - 27% do sử dụng năng lượng và 13% do quản lý phụ phẩm[10]. Trong khi, nếu hạn hán, nhiệt độ tăng, khả năng chuyển hóa hữu cơ trong đất và phân đạm sẽ mạnh hơn, phát thải CH4 và N2O sẽ tăng thêm.
Một nét mới của Chương trình canh tác cà phê thông minh là công ty CP phân bón Bình Điền đã hỗ trợ nông dân cài đặt mã QR để cung cấp hướng dẫn kỹ thuật như: tưới nước, bón phân, phòng trừ sâu bệnh; cũng như ghi nhận lịch sử chăm sóc để theo dõi, đánh giá, điều chỉnh kế hoạch sản xuất. Nếu QR này được tích hợp thêm dự báo diễn biến El Niño, công nghệ chẩn đoán triệu chứng thiếu dinh dưỡng và sâu bệnh bằng A.I qua nhận diện hình ảnh thì sẽ còn giúp ích cho nông dân và khuyến nông hơn nữa.
Một trong các giải pháp cho tương lai để thích ứng với Biến đổi khí hậu, thời tiết cực đoan cũng như El Niño là tăng cường đầu tư cho chọn tạo và sử dụng giống chịu hạn/chịu nhiệt.
Tóm lại, ứng phó với El Niño cần giải pháp tổng thể, chủ động, trong đó Nhà nước cung cấp dự báo chính xác, doanh nghiệp, nhà khoa học và người dân tìm kiếm giải pháp phù hợp cho vườn cây tùy theo độ phì nhiêu của đất, tuổi cây, chế độ canh tác (trồng thuần hay có cây trồng xen) và đặc biệt có kế hoạch dài hạn để trữ nước và tuần hoàn nước phục vụ sản xuất và sinh hoạt. Với El Niño cần giải pháp ứng phó nhiều hơn chỉ là thích ứng một cách thụ động.
Nguyễn Văn Bộ
