Hội thảo tổng kết mô hình “Canh tác cà phê thông minh thích ứng với biến đổi khí hậu” niên vụ 2025–2026 do Trung tâm Khuyến nông tỉnh Đắk Lắk phối hợp với Công ty Cổ phần Phân bón Bình Điền tổ chức. Tham dự có TS. Tôn Nữ Tuấn Nam – Trưởng ban cố vấn Chương trình Canh tác cà phê thông minh; đại diện lãnh đạo Công ty Cổ phần Phân bón Bình Điền, Trung tâm Khuyến nông Quốc gia, Viện Khoa học Kỹ thuật Nông Lâm nghiệp Tây Nguyên (WASI), Trung tâm Khuyến nông tỉnh Đắk Lắk, chính quyền địa phương và đông đảo nông dân trồng cà phê trong vùng.
Bón phân theo kết quả phân tích đất
Mô hình được triển khai tại ba hộ – ông Lê Duy Cường, ông Trần Công Dân và ông Lê Quang Vinh – trên vườn cà phê vối kinh doanh, đất đỏ bazan, trồng thuần và trồng xen sầu riêng. Mỗi hộ có 0,5 ha lô mô hình và một lô đối chứng chăm sóc theo tập quán để so sánh.
Khác biệt đầu tiên nằm ở cách bắt đầu: mẫu đất từng vườn được gửi WASI phân tích độ chua, hữu cơ, đạm, lân, kali dễ tiêu và trung vi lượng. Quy trình bón phân cả năm của mỗi hộ được xây dựng từ chính kết quả đó, thay vì một công thức chung cho mọi vườn. Lô mô hình sử dụng bộ sản phẩm Đầu Trâu gồm phân cân bằng đất, hữu cơ dưỡng rễ có bổ sung vi sinh và NPK chuyên dùng theo từng giai đoạn; đi kèm là phủ gốc giữ ẩm, tỉa cành tạo tán, tưới đúng thời điểm và quản lý dịch hại tổng hợp.
Giảm 14–25% NPK, cây vẫn khỏe hơn
Thay đổi rõ nhất là lượng phân khoáng. So với lô đối chứng, lô mô hình bón NPK giai đoạn tăng trưởng ít hơn 25% và NPK giai đoạn chắc hạt ít hơn 14,3%. Bù lại, cây được chăm từ gốc: phân cân bằng đất điều chỉnh độ chua, hữu cơ dưỡng rễ có bổ sung vi sinh giúp bộ rễ phát triển và hấp thu dinh dưỡng hiệu quả hơn. Phân bón ít đi nhưng không bị dư thừa, rửa trôi theo mưa.
Kết quả hiện rõ trên tán cây: bộ lá xanh, dày, cành khỏe; số cành và đốt dự trữ ước nhiều hơn lô đối chứng 30–40%. Với cà phê, đốt dự trữ của năm nay là vị trí mang quả của năm sau – nghĩa là lợi ích của mô hình không dừng ở một vụ.
Ông Lê Duy Cường, hộ tham gia mô hình, chia sẻ tại hội thảo: “Phân Đầu Trâu có bổ sung vi sinh, qua một vụ thử nghiệm tôi thấy đất tốt hơn hẳn, nhìn bộ rễ, bộ lá là biết, cành dự trữ cũng nhiều hơn vườn làm theo cách cũ. Kết quả này không chỉ giúp vụ này năng suất cao hơn mà còn là tiền đề để vụ tới năng suất tiếp tục tăng.”
Sâu bệnh nhẹ hơn, hướng đến phát thải thấp
Theo dõi ba đợt trong mùa mưa cho thấy sâu bệnh ở cả hai lô chủ yếu ở mức nhẹ, nhưng ở một số thời điểm lô mô hình thấp hơn rõ: rệp muội đen đầu mùa, khô cành khô quả giữa mùa và vàng lá thối rễ cuối mùa mưa. Cây được nuôi cân đối, bộ rễ khỏe thì chống chịu tốt hơn. Điểm cần cải thiện là thói quen phun thuốc: số lượt phun ở hai lô còn tương đương, cho thấy nông dân vẫn phun theo lịch hơn là theo mức độ gây hại. Chương trình khuyến nghị kiểm tra vườn thường xuyên, chỉ dùng thuốc hóa học khi thực sự cần.
Cách canh tác này cũng là con đường giảm phát thải mà chương trình hướng tới: bón ít đạm khoáng hơn đồng nghĩa giảm nguồn phát sinh khí N2O và thất thoát dinh dưỡng; bổ sung hữu cơ, vi sinh và phủ gốc giúp đất giữ carbon, giữ ẩm; phun thuốc theo nhu cầu thực tế giúp giảm lượng hóa chất đưa ra vườn. Nhân lên trên diện tích lớn, đó là đóng góp thiết thực của người trồng cà phê vào mục tiêu sản xuất xanh.
Tăng năng suất trên nền đất đã khai thác lâu năm
Để đánh giá đúng mức tăng này, cần nhìn vào điều kiện canh tác của Buôn Hồ. Đây là vùng cà phê lâu đời của Đắk Lắk, phần lớn vườn đã qua nhiều chu kỳ kinh doanh trên đất đỏ bazan canh tác liên tục; tập quán bón nặng phân khoáng, ít hữu cơ trong thời gian dài khiến đất chua hóa, nghèo hữu cơ, bộ rễ suy yếu và áp lực rệp sáp, vàng lá thối rễ tăng dần. Mùa khô kéo dài, mùa mưa năm nay lại diễn biến thất thường, nhiều thời điểm độ ẩm cao kéo dài thuận lợi cho bệnh hại.
Trong điều kiện đó, mức năng suất 3,13 tấn nhân/ha của lô đối chứng cũng chính là mặt bằng chung của vườn cà phê trong vùng theo khảo sát đầu vụ của chương trình – một mức đã “chạm trần” của cách làm cũ. Việc lô mô hình đạt 3,57 tấn/ha ngay trong vụ đầu tiên chuyển đổi, khi đất chưa kịp phục hồi hoàn toàn, cho thấy giải pháp đã phát huy tác dụng; và với bộ cành dự trữ nhiều hơn 30–40%, dư địa tăng năng suất ở vụ sau còn lớn hơn.
Lợi nhuận tăng hơn 22 triệu đồng/ha
Tính bình quân ba hộ và quy đổi trên một hecta, năng suất dự kiến của lô mô hình đạt 3,57 tấn nhân, cao hơn lô đối chứng khoảng 14%. Chi phí vật tư của mô hình cao hơn do đầu tư thêm phân cân bằng đất và hữu cơ dưỡng rễ, nhưng chi phí công lao động thấp hơn 2 triệu đồng/ha. Với giá cà phê nhân 86.000 đồng/kg, lợi nhuận dự kiến của mô hình đạt gần 240 triệu đồng/ha, cao hơn đối chứng hơn 22 triệu đồng/ha, tương ứng tăng 10,2%. Số liệu thực thu sẽ được xác định sau thu hoạch.
Từ 16 cụm mô hình đến Hội thi Nhà nông đua tài 2027
Chương trình Canh tác cà phê thông minh thích ứng với biến đổi khí hậu do Bình Điền phối hợp với Trung tâm Khuyến nông Quốc gia, WASI và trung tâm khuyến nông các tỉnh triển khai từ những niên vụ trước, bắt đầu bằng các mô hình điểm tại vùng cà phê trọng điểm Tây Nguyên để hoàn thiện quy trình. Niên vụ này, chương trình bước sang giai đoạn nhân rộng với 16 cụm mô hình, 48 vườn tại Đắk Lắk, Gia Lai, Lâm Đồng, Đồng Nai, Sơn La và một số địa phương khác, gồm cả cà phê trồng thuần, trồng xen sầu riêng, hồ tiêu và cà phê chè vùng Tây Bắc.
Nông dân 16 cụm mô hình sẽ là lực lượng nòng cốt của 16 đội thi tại Hội thi Nhà nông đua tài trong khuôn khổ Lễ hội Cà phê Buôn Ma Thuột lần thứ 10 năm 2027. Tại đó, kết quả thực hiện mô hình – năng suất, hiệu quả kinh tế, giảm phát thải và khả năng lan tỏa giải pháp – được Ban cố vấn chuyên môn đánh giá, bên cạnh phần tranh tài trên sân khấu.
Từ ba vườn cà phê ở Buôn Hồ, thông điệp của chương trình trở nên cụ thể: canh tác thông minh không phải bón nhiều hơn, mà là hiểu đất, hiểu cây và bón đúng – để vườn khỏe hôm nay, năng suất bền và phát thải thấp cho những mùa sau.
ThS. Hồ Thế Huy
