Tiếp nối chuỗi hội thảo tổng kết mô hình Canh tác cà phê thông minh niên vụ 2025–2026 tại Đắk Lắk, ngày 8/11/2026, tại thôn 12, xã Ea Ktur, Trung tâm Khuyến nông tỉnh Đắk Lắk phối hợp với Công ty Cổ phần Phân bón Bình Điền tổ chức Hội thảo tổng kết mô hình “Canh tác cà phê thông minh thích ứng với biến đổi khí hậu”. Tham dự có TS. Tôn Nữ Tuấn Nam – Trưởng ban cố vấn Chương trình; đại diện lãnh đạo Công ty Cổ phần Phân bón Bình Điền, Trung tâm Khuyến nông Quốc gia, Viện Khoa học Kỹ thuật Nông Lâm nghiệp Tây Nguyên (WASI), Trung tâm Khuyến nông tỉnh Đắk Lắk, chính quyền địa phương cùng đông đảo nông dân trồng cà phê trong vùng.
Hiểu đất để bón đúng
Cụm mô hình Ea Ktur gồm ba hộ – bà Trần Thị Kiều Nga, ông Trần Vĩnh Trường và ông Nguyễn Kim Sâm – với vườn cà phê vối ETA, TR4 từ 8–10 năm tuổi, trồng xen hồ tiêu trên đất đỏ bazan; mỗi hộ có 0,5 ha lô mô hình và một lô đối chứng liền kề chăm sóc theo tập quán, ba vườn là ba lần lặp lại để kết quả so sánh có cơ sở. Phân tích đất của WASI trước khi triển khai cho thấy đất chua mạnh (pHKCl 3,81), hữu cơ ở mức khá nhưng lân dễ tiêu chỉ 7,4 mg P2O5/100 g: đất không nghèo, nhưng vì chua nên phần lớn lân trong đất ở dạng cây khó hấp thu. Lô mô hình vì thế bón 600 kg/ha phân Đầu Trâu Cân bằng đất và 1.440 kg/ha hữu cơ dưỡng rễ để giảm độ chua, giúp cây sử dụng được lân sẵn có trong đất; NPK chuyên dùng theo giai đoạn được điều chỉnh theo phân tích đất, lượng đạm nguyên chất cả năm giảm gần 19% so với đối chứng.
Kết quả nổi bật của cụm mô hình
Theo dõi trên cùng cành, cùng cây ở cả ba vườn đều cho cùng xu hướng: tỷ lệ rụng quả sinh lý giảm từ 13,8% xuống 10,6% (giảm 23%), số đốt dự trữ tăng 13%, năng suất nhân dự kiến cao hơn đối chứng 10%; rệp muội đen, khô cành khô quả, thối rụng quả và nhất là vàng lá thối rễ ở lô mô hình đều nhẹ hơn rõ rệt vào các thời điểm xung yếu của mùa mưa.
Về kinh tế, quy đổi trên một hecta, ở giá 95.000 đồng/kg, lợi nhuận dự kiến của lô mô hình cao hơn đối chứng 27,1 triệu đồng/ha (+11,3%); ở giá 85.000 đồng/kg vẫn cao hơn 23,6 triệu đồng/ha – mỗi đồng chi thêm mang về hơn 5 đồng doanh thu, nhờ phần giảm phân khoáng bù cho đầu tư cân bằng đất và hữu cơ dưỡng rễ. Số liệu thực thu sẽ được xác định sau thu hoạch, trên cơ sở cân quả tươi từng lô và gửi mẫu về WASI quy đổi nhân khô.
Về môi trường, ước tính theo phương pháp của IPCC từ lượng phân khoáng ghi trong nhật ký, phát thải khí nhà kính của lô mô hình khoảng 2.080 kg CO2e/ha/năm so với 2.300 kg ở đối chứng – giảm gần 220 kg CO2e/ha (9,6%); tính trên mỗi tấn cà phê nhân, phát thải giảm từ 702 xuống 580 kg CO2e, tức giảm 17%. Mức giảm này đến từ việc bón ít đạm khoáng hơn mà năng suất vẫn cao hơn – đúng với mục tiêu thích ứng và giảm phát thải của chương trình.
Nhật ký canh tác điện tử: số hóa từ gốc cà phê
Điểm nhấn của cụm mô hình Ea Ktur là cách ghi chép. Thay cho cuốn sổ giấy, mỗi hộ được cài ứng dụng canh tác thông minh trên điện thoại. Mỗi công việc – chuẩn bị đất, bón phân, quản lý nước, quản lý dịch hại, xử lý ra hoa, thu hoạch – được ghi ngay khi thực hiện, kèm loại vật tư, số lượng và chi phí. Ứng dụng tự tổng hợp lịch sử canh tác của niên vụ, tính tổng chi phí, doanh thu và lợi nhuận, để nông dân nhìn thấy hiệu quả đồng vốn ngay trong vụ thay vì chờ đến cuối năm.
Với chương trình, nhật ký điện tử làm được ba việc cùng lúc: cán bộ khuyến nông và kỹ thuật viên Bình Điền theo dõi từng vườn từ xa, nhắc kịp thời hộ bón chậm, bón thiếu hay phun thuốc theo tập quán; số liệu so sánh giữa lô mô hình và lô đối chứng – lượng phân, số lượt phun, chi phí, năng suất – lấy thẳng từ nhật ký – kể cả số liệu phát thải nêu trên; và hồ sơ canh tác số hóa là nền tảng để vườn cà phê tiến tới truy xuất nguồn gốc, đáp ứng yêu cầu ngày càng chặt của thị trường xuất khẩu.
Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia đặt yêu cầu đưa chuyển đổi số vào mọi lĩnh vực. Ở Ea Ktur, chuyển đổi số bắt đầu một cách giản dị từ chiếc điện thoại trong tay người trồng cà phê, với sự đồng hành của khuyến nông, WASI và Bình Điền: mã QR trên bảng mô hình dẫn đến trang thông tin của chương trình, nhật ký điện tử thay sổ tay, số liệu từ vườn đi thẳng đến hội đồng đánh giá và là căn cứ chấm điểm phần thi mô hình tại Hội thi Nhà nông đua tài 2027.
“Bí quyết là làm theo khoa học”
Bà Trần Thị Kiều Nga, buôn Knia, xã Ea Ktur, chia sẻ tại hội thảo: “Bà con quanh đây đi làm rẫy qua lại cứ tấm tắc khen vườn sao xanh êm, cành trĩu quả mà nhìn đất mượt thế, hỏi tôi có ‘bí quyết’ gì không. Tôi cũng nói thẳng: bí quyết là làm theo khoa học Canh tác cà phê thông minh. Thời tiết Tây Nguyên giờ biến động dữ lắm, nắng hạn kéo dài mà giá cả vật tư thất thường, mình không thể cứ bón phân, tưới nước theo cảm tính như mười năm trước được. Cứ mạnh dạn đổi mới, bón đúng – tưới đủ, giữ thảm cỏ che phủ, vừa nhẹ công, bớt chi phí mà vườn cây bền vững cả chục năm sau.”
Thảm cỏ che phủ mà bà Nga nhắc đến là thay đổi nhỏ nhưng quan trọng: giữ thảm cỏ thấp và phủ gốc bằng tàn dư thực vật để giữ ẩm mùa khô, hạn chế xói mòn mùa mưa, nuôi hệ vi sinh đất và giảm số lần tưới – đúng với tinh thần thích ứng với biến đổi khí hậu của chương trình.
Từ 16 cụm mô hình đến Hội thi Nhà nông đua tài 2027
Ea Ktur là một trong 16 cụm mô hình của Chương trình Canh tác cà phê thông minh thích ứng với biến đổi khí hậu do Bình Điền phối hợp với Trung tâm Khuyến nông Quốc gia, WASI và trung tâm khuyến nông các tỉnh nhân rộng trong niên vụ này trên 48 vườn tại Đắk Lắk, Gia Lai, Lâm Đồng, Đồng Nai, Sơn La và một số địa phương khác. Toàn bộ 48 vườn ghi nhật ký điện tử trên cùng một ứng dụng, tạo nên bộ dữ liệu canh tác cà phê đồng nhất đầu tiên của chương trình; nông dân 16 cụm sẽ là nòng cốt của 16 đội thi tại Hội thi Nhà nông đua tài – Lễ hội Cà phê Buôn Ma Thuột lần thứ 10 năm 2027.
Từ cụm mô hình Ea Ktur, thông điệp của chương trình trở nên cụ thể: canh tác thông minh là bón đúng theo đất, giữ đất bằng thảm cỏ và ghi lại tất cả bằng công nghệ số – để mỗi quyết định trên vườn đều có số liệu làm căn cứ, và hạt cà phê làm ra có thể kể lại hành trình của mình.
ThS. Hồ Thế Huy
