Từ phun theo lịch sang phun theo dữ liệu
Những ngày đầu vụ, trên cánh đồng lúa hơn 420ha ở xã Tam Ngãi (tỉnh Vĩnh Long) không còn cảnh nông dân tất bật phun thuốc theo lịch định kỳ. Thay vào đó, nhiều người chỉ cần mở điện thoại, theo dõi các chỉ số hiển thị trên ứng dụng để biết ruộng mình đang “khỏe” hay “có vấn đề”. Sự thay đổi ấy đang từng bước định hình lại cách làm nông.
Theo ông Nguyễn Văn Độ, Trưởng phòng Kinh tế xã Tam Ngãi, địa phương đã được đầu tư 3 trạm giám sát côn trùng thông minh, vận hành đồng bộ với ứng dụng trên điện thoại, giúp người dân cập nhật tình hình sâu bệnh hằng ngày theo thời gian thực.
Không chỉ “đếm sâu” như phương pháp truyền thống, hệ thống còn phân tích toàn diện hệ sinh thái trên đồng ruộng. Từ đó, nông dân không còn phụ thuộc vào kinh nghiệm hay cảm tính mà có thể đưa ra quyết định dựa trên dữ liệu khoa học.
Mỗi trạm giám sát được ví như một “mắt thần” giữa cánh đồng. Hệ thống vận hành tự động theo quy trình khép kín: dẫn dụ côn trùng bằng ánh sáng hoặc pheromone, chụp ảnh, phân tích bằng trí tuệ nhân tạo và cập nhật dữ liệu lên ứng dụng Rynan Mekong.
Ông Võ Hùng Chinh, đội trưởng đội lắp đặt và bảo trì hệ thống (Công ty Mỹ Lan - Rynan) cho biết, trạm có thể hoạt động liên tục cả ngày lẫn đêm, kể cả trong điều kiện mưa gió, khắc phục hoàn toàn hạn chế của bẫy đèn truyền thống vốn phụ thuộc nhiều vào thời tiết.
“Dữ liệu được cập nhật tự động, giúp người dân không cần ra đồng vẫn nắm được tình hình sâu rầy. Đồng thời, hệ thống còn hỗ trợ ngành chuyên môn dự báo và đưa ra khuyến cáo phòng trừ hiệu quả hơn”, ông Chinh chia sẻ.
Không dừng lại ở việc ghi nhận côn trùng gây hại, hệ thống còn phân biệt rõ thiên địch và các loài vô hại. Trên ứng dụng, các dữ liệu được thể hiện trực quan bằng màu sắc: đỏ là sâu hại, xanh lá là thiên địch, xanh dương là côn trùng vô hại.
Chính sự “minh bạch” này đã giúp thay đổi cách nhìn của nông dân về đồng ruộng. Trước đây, cứ thấy côn trùng là lo, là phun thuốc. Nay bà con hiểu rằng không phải loài nào cũng gây hại, và việc giữ lại thiên địch chính là giải pháp sinh học tự nhiên.
Ông Thạch Sang, nông dân tại ấp Ô Hồ (xã Tam Ngãi) là một trong những người sớm áp dụng mô hình. Với 1ha lúa, trước đây mỗi vụ ông phải phun thuốc từ 4 đến 5 lần theo lịch cố định, bất kể có sâu bệnh hay không.
“Ngày trước cứ tới ngày là phun, không phun thì lo. Nhưng giờ thì khác. Khi nào hệ thống báo sâu rầy tăng cao mới phun, còn bình thường thì không cần. Lúa hơn 30 ngày tuổi rồi mà bà con ở đây chưa ai phải phun thuốc sâu”, ông Sang nói.
Sự thay đổi ấy giúp giảm đáng kể công lao động. Thay vì phải ra đồng kiểm tra mỗi ngày, nông dân chỉ cần theo dõi thông tin qua điện thoại. Các nhóm Zalo do cán bộ địa phương quản lý cũng trở thành kênh kết nối giúp bà con cập nhật tình hình sâu bệnh kịp thời.
Hiệu quả kinh tế thể hiện rõ. Nếu trước đây chi phí phân bón và thuốc bảo vệ thực vật khoảng 1,5 triệu đồng/công (1.000m²) thì nay giảm xuống còn khoảng 900.000 đồng/công. Không chỉ giảm chi phí, việc hạn chế phun thuốc còn giúp cải thiện môi trường đồng ruộng, bảo vệ sức khỏe người sản xuất và nâng cao chất lượng nông sản.
Điều đáng chú ý, dù giảm số lần phun thuốc, năng suất vẫn được đảm bảo. Ông Sang cho biết vụ vừa qua dù gặp thời tiết bất lợi, xuất hiện sương muối nhưng vẫn đạt khoảng 800kg/công, đủ để có lợi nhuận khá.
Công nghệ mở đường nông nghiệp bền vững
Theo ông Nguyễn Văn Độ, Trưởng phòng Kinh tế xã Tam Ngãi, hệ thống giúp nông dân chủ động hơn trong phòng trừ sâu bệnh, hạn chế tình trạng “phun phòng” tràn lan. Khi tỷ lệ thiên địch cao, bà con có thể yên tâm chăm sóc mà không cần can thiệp bằng hóa chất. Đây cũng là hướng đi phù hợp với định hướng phát triển nông nghiệp xanh, giảm phát thải.
Mỗi trạm giám sát có khả năng bao phủ diện tích từ 8 đến 10ha, tích hợp nhiều cảm biến môi trường như nhiệt độ, độ ẩm, gió, lượng mưa… Những dữ liệu này không chỉ phục vụ phòng trừ sâu bệnh mà còn hỗ trợ dự báo xu hướng phát sinh dịch hại trên diện rộng.
Hiện nay, mô hình đã được triển khai tại nhiều địa phương trên cả nước với khoảng 132 trạm thông qua các dự án của ngành nông nghiệp. Tuy nhiên, với chi phí đầu tư mỗi trạm khoảng 350 triệu đồng, việc nhân rộng vẫn cần thêm sự hỗ trợ từ các chương trình khuyến nông và chính sách của Nhà nước.
Hiệu quả thực tế tại Tam Ngãi cho thấy đây là hướng đi đúng. Từ hiệu quả bước đầu, nhiều nông dân trong xã bày tỏ mong muốn mô hình được mở rộng để nhiều vùng sản xuất khác cũng được hưởng lợi. Bởi khi sản xuất được kiểm soát tốt, chi phí giảm, chất lượng được nâng cao thì giá trị nông sản cũng sẽ được cải thiện.
Điều giá trị nhất mà hệ thống mang lại không nằm ở những con số tiết kiệm chi phí hay năng suất mà chính là sự thay đổi trong nhận thức của nông dân. Từ chỗ phụ thuộc vào kinh nghiệm và thói quen, bà con đã dần làm quen với việc “làm nông theo dữ liệu”.
Mỗi quyết định đều có cơ sở, mỗi lần phun thuốc đều có lý do rõ ràng. Sự thay đổi này không diễn ra trong một sớm một chiều mà là kết quả của quá trình đồng hành giữa chính quyền, doanh nghiệp và người dân. Những buổi tập huấn, những nhóm trao đổi trên Zalo, những lần “cầm tay chỉ việc” đã giúp công nghệ trở nên gần gũi hơn với nông dân.
Trên cánh đồng Tam Ngãi hôm nay, hình ảnh nông dân cầm điện thoại theo dõi sâu rầy không còn xa lạ. Đó không chỉ là biểu hiện của một mô hình mới mà còn là tín hiệu của một nền nông nghiệp đang chuyển mình.
Từ những “mắt thần” giữa đồng ruộng, một cách làm nông mới đang dần hình thành - nơi công nghệ đồng hành cùng nông dân, để mỗi mùa vụ không chỉ đạt năng suất cao mà còn hướng tới sự an toàn và bền vững.
Theo Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Vĩnh Long, vụ đông xuân 2025 - 2026 toàn tỉnh xuống giống hơn 105 nghìn ha lúa. Trong đó diện tích theo Đề án 1 triệu ha lúa chất lượng cao, phát thải thấp đạt 8.160ha. Nhiều mô hình sản xuất lúa áp dụng tiến bộ khoa học và công nghệ hiện đại đã làm thay đổi tư duy, tập quán sản xuất, nâng cao nhận thức của nông dân trong công tác chuyển đổi số.
Các mô hình đã mang lại hiệu quả thiết thực, góp phần nâng cao đời sống của người dân. Ngành chức năng đang tổ chức triển khai nhân rộng các mô hình hiệu quả đến cách địa phương trong tỉnh.
