Buổi sáng cuối tháng Hai, ruộng ở thôn Đông Mẫu, xã Yên Cường (tỉnh Ninh Bình) còn ướt sau trận mưa đêm. Nước phủ một lớp mỏng trên mặt bùn. Những thửa xung quanh lúa đã sắp tới kỳ đẻ nhánh nhưng trên mô hình thí điểm rộng chừng 2ha, tuyệt nhiên chẳng thấy bóng người cúi lưng cấy như mọi năm.
Thay vào đó, 2 chiếc máy sạ hàng kết hợp vùi phân bón chậm rãi tiến qua lại thửa đất, mỗi lượt đi để lại nhiều vệt song song thẳng tắp. Bùn tách nhẹ hai bên bánh xích, phía sau là rãnh nhỏ vừa mở, hạt giống đã nằm dưới lớp đất.
Mấy trăm bà con thấy lạ, đứng trên bờ quan sát. Họ chưa vội bàn chuyện giống lúa hay sâu bệnh, chỉ tập trung nhìn đường máy chạy và tự hỏi làm vậy có hiệu quả?
Thành hình những cánh đồng không dấu chân
Ông Nguyễn Văn Dự, Chủ tịch HTX nông nghiệp Nam Cường - người sắp thử tiến bộ kỹ thuật mới trên đồng ruộng nói như với chính bản thân: "Giờ cấy thủ công không kham nổi".
HTX có khoảng 1.600 hộ, canh tác hơn 200ha lúa nhưng số người còn ra đồng ngày càng ít. Người trẻ đi làm nhà máy, người còn lại phần nhiều đã lớn tuổi. Một vụ cấy phải huy động nhiều ngày công, mà thuê cũng khó. Có khi có tiền mà không có người.
Một sào (360m2) giờ tốn 800.000 đồng tiền nhân công và thuê máy kiểu cũ nên đa số người dân trồng lúa theo kiểu "tự sản tự tiêu", đủ ăn hết vụ là được. Chất lượng hay phát thải thấp là cái gì đó xa vời.
Nhưng chiếc máy đang chạy rào rào dưới ruộng kia khiến bà con phải nghĩ lại. Nó có thể làm xong công việc tương tự với chi phí chỉ khoảng 1/3. Thửa ruộng 2ha mất chưa tới 1 giờ, cả sạ và bón phân.
Khi máy quay đầu, mặt ruộng hiện rõ khoảng cách những hàng lúa. Dưới bùn, hạt giống nằm cách phân bón một khoảng chừng 5cm. Rãnh nước mảnh chạy dọc theo lối đi của bánh xích.
PGS.TS Nguyễn Văn Hùng, chuyên gia cao cấp của Viện Nghiên cứu lúa Quốc tế (IRRI) - người trực tiếp hướng dẫn kỹ thuật cúi xuống vục một nắm bùn. Ông giải thích, dùng chiếc máy đã được "thử lửa" trong ĐBSCL không chỉ gieo giống nhanh hơn mà còn giúp cây lúa phát triển khác đi. Rễ sẽ tìm tới chỗ phân đặt sẵn, nhận ánh sáng đều hơn, hấp thụ dinh dưỡng hiệu quả hơn.
Khi bộ rễ khỏe, cây lúa sẽ đứng vững, giảm đổ ngã. Lượng đạm cần bón giảm khoảng 30%. Sâu bệnh ít hơn nên thuốc cũng ít hơn. Mưa ngập nông không làm chết mạ như cách gieo cũ. Đó cũng là nguyên nhân tại sao cấy kiểu mới ruộng ít phải dặm lại.
Tiến bộ kỹ thuật sạ hàng kết hợp vùi phân bón đã được áp dụng trong vựa lúa ĐBSCL từ năm 2024. ThS Nguyễn Văn Hiếu, giảng viên Đại học Tiền Giang, chuyên gia tư vấn của IRRI thông tin, ở miền Nam, phương pháp sạ hàng kết hợp vùi phân giúp năng suất lúa tăng khoảng 5 - 10%. Khi đưa ra phía Bắc, quy trình phải điều chỉnh lại, từ san phẳng mặt ruộng để độ chênh giữa chỗ cao nhất và thấp nhất trên cùng một thửa ruộng tối đa 5cm, đến cách gieo, quản lý sâu bệnh và xử lý rơm rạ sau thu hoạch.
Ban đầu nông dân còn nghi ngại. Sau vài vụ, họ quen dần vì giảm công lao động rõ rệt. Chỉ tính riêng tiền công cấy tại Đồng bằng sông Hồng, chi phí có thể giảm từ 200.000 đồng/sào xuống chỉ còn khoảng 30.000 đồng.
Hiệu quả không chỉ dừng ở chi phí. Lúa ít đổ hơn, thất thoát sau thu hoạch giảm, hạt đồng đều hơn nên giá bán cao hơn khoảng vài trăm đồng/kg.
Trên ruộng, giống lúa được chọn là Thiên ưu 8 của Tập đoàn Giống cây trồng Việt Nam (Vinaseed) có khả năng chống chịu điều kiện bất lợi tốt, chịu thâm canh. Ông Dương Quang Sáu, Phó Tổng Giám đốc Vinaseed nhấn mạnh, mục tiêu không phải năng suất tối đa mà là ổn định chất lượng lúa gạo để có thể ký hợp đồng bao tiêu dài hạn. Với Vinaseed, quan trọng nhất không phải ruộng nào cũng cao sản, mà ruộng nào cũng phải giống nhau.
Khi đầu vào giảm và chất lượng ổn định, nông dân sẽ quan tâm tới giá bán hơn sản lượng. Cách tính toán vì thế sẽ thay đổi. Lợi nhuận không còn phụ thuộc vào số bao lúa thu được mà phụ thuộc vào chi phí đã bỏ ra. Càng tối ưu được chi phí đầu vào, nông dân càng hưởng lợi.
Không chỉ là một vụ lúa
Sau sáp nhập địa giới hành chính, Ninh Bình trở thành địa phương có diện tích lúa lớn nhất vùng Đồng bằng sông Hồng với khoảng 135.000ha. Có lẽ vì vậy, Bộ Nông nghiệp và Môi trường kỳ vọng những kết quả từ mô hình ở xã Yên Cường sẽ sớm được nhân rộng.
"Ngành trồng trọt đang đặt mục tiêu giảm ít nhất 15% khí nhà kính vào năm 2035, hướng tới phát thải ròng bằng 0 năm 2050. Trong các cây trồng, lúa là nguồn phát thải lớn nhất", ông Nguyễn Quốc Mạnh, Phó Cục trưởng Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật chia sẻ về lý do chọn cây lúa làm điểm bắt đầu và nói thêm, quy trình mới không chỉ giảm phân, giảm nước mà còn đi kèm hệ thống đo lường - báo cáo - thẩm định (MRV) để xác nhận lượng giảm phát thải. Khi đó, gạo có thể được truy xuất nguồn gốc và phân loại theo phương thức sản xuất, từ đó giá bán sẽ nhích lên.
Với ông Nguyễn Sinh Tiến - Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường Ninh Bình, giấc mơ tạo lập thương hiệu nông nghiệp xanh đã có thể bắt đầu. Và để thực hiện, thay đổi gốc rễ không phải ở máy móc hiện đại mà là thói quen của người sản xuất: giảm bón phân, giảm phun thuốc, không đốt rơm rạ và canh tác theo lịch chung.
Những ruộng nhỏ sẽ được gom lại để máy nông nghiệp cỡ lớn có thể chạy được, để trở thành những cánh đồng không dấu chân - nơi sản xuất được cơ giới hóa toàn bộ từ gieo đến thu hoạch. Và ngay từ bây giờ, buổi tập huấn kế tiếp đã được bàn từ những việc rất nhỏ như làm đất kỹ hơn, bằng phẳng hơn, tháo nước đúng hẹn từ 6 - 12 tiếng trước giờ sạ máy...
Xế trưa, chiếc máy dừng lại cuối ruộng. Những đường gieo thẳng tắp kéo dài về phía bờ đê. Người đứng xem không còn hỏi có nên thử không mà hỏi bao giờ mô hình nhân rộng để tới lượt ruộng mình.
Mặt ruộng vẫn vậy, bùn, nước và gió cuối vụ xuân. Chỉ có cách người ta làm việc trên đó đang dần thay đổi, cần mẫn và bền bỉ như tốc độ chiếc máy buổi sáng.
Đây không phải lần đầu HTX nông nghiệp Nam Cường thử nghiệm kỹ thuật sản xuất mới. Trước đó 1 năm, HTX đã tiếp nhận máy thu gom rơm rạ làm phân hữu cơ, cũng từ IRRI. Giải pháp này giúp thành viên HTX cũng như bà con trong vùng giảm đốt rơm, giúp đất tơi hơn và lúa ít sâu bệnh hơn.
Chiếc máy gieo sạ chỉ là bước tiếp theo của một quá trình mà nông dân không gọi tên, nhưng nhận ra từng vụ. Ông Nguyễn Văn Dự bảo, đất lâu nay bạc màu và giờ đã đến lúc trả lại cho đất những gì đã lấy.
Bảo Thắng
