QUẢNG NGÃI – Vườn cà phê 1 ha của ông A Lão ở thôn Long Loi, xã Đắk Hà (huyện Đăk Hà, tỉnh Kon Tum cũ) trồng giống TRS1 từ năm 2022, tưới béc, trên nền đất cát dốc nhẹ, không có cây che bóng. Ông có 22 năm trồng cà phê nhưng vườn mới chỉ cho 1,25 tấn nhân/ha, thấp hơn nhiều so với tiềm năng của giống. Hai hộ cùng cụm, ông Đào Công Quyết và ông Nguyễn Văn Dần, canh tác giống TR4 lâu năm hơn, đạt 3,1–3,2 tấn nhân/ha nhưng cũng đang chững lại.
"Mưa xuống là bón" và cái giá của nó
Như nhiều hộ trong vùng, ông A Lão chăm vườn theo kinh nghiệm: hễ mưa đầu mùa là rải phân, mỗi năm 5 đợt, tổng cộng khoảng 2,5 tấn NPK/ha, tất cả vãi trên mặt. Không ghi chép, không lưu hóa đơn, nên cuối vụ không biết đã bỏ ra bao nhiêu cho mỗi kg cà phê. "Trước đây cứ nghĩ mưa xuống là bón nhiều phân thì cây phát triển nhanh", ông nói.
Kết quả phân tích mẫu đất của Viện Khoa học Kỹ thuật Nông Lâm nghiệp Tây Nguyên (WASI) cho thấy vì sao phân bón nhiều mà cây vẫn yếu. Đất vườn ông A Lão có độ chua ở mức chấp nhận được, nhưng hàm lượng hữu cơ chỉ khoảng 2%, đạm tổng số rất thấp, bo thiếu. Đất cát nghèo hữu cơ giữ nước và giữ phân kém: phân vãi mặt gặp mưa lớn là rửa trôi hoặc thấm sâu xuống dưới tầng rễ trước khi cây kịp hấp thu. Hai vườn còn lại trong cụm lại gặp vấn đề khác: đất rất chua (pH 3,6–3,8), magiê thấp, khiến rễ kém phát triển và lân bị giữ chặt dù vườn ông Quyết lân trong đất rất dư. Cùng một xã, ba vườn, ba bài toán khác nhau, nhưng cả ba đều được bón theo cùng một thói quen.
Bốn thay đổi từ chương trình canh tác cà phê thông minh
Niên vụ 2025–2026, ba vườn ở Đắk Hà nằm trong 48 vườn mô hình tại 6 tỉnh của chương trình Canh tác cà phê thông minh thích ứng với biến đổi khí hậu do Công ty Cổ phần Phân bón Bình Điền chủ trì, phối hợp với Trung tâm Khuyến nông Quốc gia và WASI. Tại Quảng Ngãi, Trung tâm Nghiên cứu và Phát triển cây Hồ tiêu cùng Trung tâm Khuyến nông tỉnh trực tiếp theo dõi. Mỗi vườn chia hai phần bằng nhau trên cùng đất, cùng giống, cùng chủ hộ: một phần theo quy trình của chương trình, phần còn lại chăm sóc như cũ để so sánh.
Thay vì bắt đầu bằng một công thức phân, cán bộ kỹ thuật cùng nông dân cúi xuống xem đất và rễ trước. Từ đó cách làm thay đổi ở bốn điểm. Thứ nhất, chăm đất và nuôi rễ trước khi nuôi cây: đầu mùa mưa, phần mô hình được bón phân hữu cơ Đầu Trâu Dưỡng Rễ Tốt Cây cùng Đầu Trâu Cân bằng đất để tăng hữu cơ, cải thiện độ tơi xốp và khả năng giữ ẩm của đất cát, hạ độ chua ở hai vườn đất chua. Thứ hai, chỉ bón khi đất đủ ẩm và rễ tơ đã phục hồi sau mùa khô, bón theo giai đoạn bằng bộ phân Đầu Trâu chuyên dùng cho cà phê: đầu mùa mưa cân đối để ra cành dự trữ, giữa và cuối mùa mưa kali cao kèm vi lượng để nuôi quả, chắc hạt; tổng lượng phân hóa học thấp hơn cách bón cũ. Thứ ba, chuyển từ vãi mặt sang vùi rãnh lấp đất để giữ phân lại trong vùng rễ. Thứ tư, phòng sâu bệnh mùa mưa chủ động: rệp sáp được xử lý từ cuối mùa khô, bệnh thán thư thối cuống được phòng trước đợt mưa dầm, kết hợp phân bón lá vi lượng, và các hộ bắt đầu ghi nhật ký đồng ruộng từng đợt phân, đợt thuốc.
"Trong điều kiện thời tiết ngày càng thất thường, phục hồi và phát triển hệ rễ khỏe là nền tảng để cây sinh trưởng ổn định. Khi đất được cải thiện, bộ rễ phát triển tốt thì hiệu quả sử dụng phân bón cũng nâng lên, giảm thất thoát dinh dưỡng", chị Trần Thị Lan, cán bộ Trung tâm Khuyến nông tỉnh Quảng Ngãi, cho biết.
Khác biệt nhìn thấy trên chùm quả
Đến cuối mùa mưa, báo cáo theo dõi cụm Đắk Hà ghi nhận cả ba vườn đều có cùng xu hướng. Trên phần mô hình, cành mang quả có mật độ quả rất dày, các chùm quả phát triển khá đồng đều, hạt lớn, bộ lá xanh và dày. Trên phần đối chứng, mật độ quả thưa hơn, kích thước quả trong cùng một cành không đều, có sự phân hóa rõ giữa các chùm. Rệp sáp và thán thư xuất hiện ở cả hai phần nhưng được khống chế sớm ở phần mô hình, tỷ lệ rụng quả trong các đợt mưa dầm giảm rõ.
"Bà con mình trước đây sợ nhất bệnh nấm làm rụng quả mùa mưa. Cán bộ chỉ sao mình làm vậy, phun đúng đợt, bón vùi rãnh. Giờ phần vườn mô hình cây xanh, chùm quả đậu sít bám chắc cành, bà con trong thôn sang xem ai cũng ưng", ông A Lão nói. Với ông Dần, điểm khác là lần đầu có sổ ghi chép đầy đủ: "Minh bạch chi phí qua sổ nhật ký giúp tôi tính được chính xác khoản lời tăng thêm ở đợt thu hoạch tới".
Ý nghĩa với vùng cà phê Đắk Hà
Ba vườn ở Đắk Hà cho thấy một điều: trên cùng một vùng, mỗi mảnh đất có một vấn đề riêng, và chỉ khi phân tích đất mới biết cần cải tạo gì trước khi bón. Thay đổi lớn nhất mà mô hình mang lại là chuyển từ "bón nhiều" sang "bón đúng": chăm đất, nuôi rễ, bón đúng loại, đúng lúc, đúng cách theo nhu cầu của cây. Nhờ đó cây hấp thu tốt hơn, lượng phân giảm mà năng suất không giảm; nông dân giảm chi phí, bớt rủi ro rụng quả mùa mưa và lần đầu có đủ số liệu để tính lãi lỗ từng vụ.
Khi vườn đạt khoảng một nửa quả chín, chương trình sẽ tổ chức hội thảo đầu bờ tổng kết mô hình, cân đo năng suất và hạch toán chi phí hai phần vườn ngay tại Đắk Hà để nông dân trong vùng cùng đánh giá. Từ những hộ như ông A Lão, Bình Điền cùng hệ thống khuyến nông hướng tới nhân rộng cách làm này cho vùng cà phê Đắk Hà, nơi sức khỏe của cả vườn cây bắt đầu từ những gì nằm dưới mặt đất.
Hồ Huy – Khánh Duy
