Từ 2 vụ thử nghiệm đến 48 mô hình nhân rộng
Chương trình Canh tác cà phê thông minh thích ứng với biến đổi khí hậu do Công ty Cổ phần Phân bón Bình Điền (thương hiệu Đầu Trâu) khởi xướng, phối hợp với Trung tâm Khuyến nông Quốc gia, WASI và trung tâm khuyến nông các tỉnh thực hiện, trước yêu cầu kép của ngành cà phê: đất canh tác suy thoái sau nhiều năm thâm canh và thị trường ngày càng đòi hỏi cao về chất lượng, giảm phát thải. Sau 2 vụ thử nghiệm để xây dựng và hoàn thiện quy trình, năm 2026 chương trình bước sang giai đoạn nhân rộng với 16 cụm, 48 mô hình tại các vùng cà phê trọng điểm. Mỗi mô hình đều có đối chứng, được phân tích đất, xây dựng quy trình bón phân riêng và theo dõi định kỳ các chỉ tiêu sinh trưởng, rụng quả, sâu bệnh, năng suất, hiệu quả kinh tế và phát thải khí nhà kính dưới sự giám sát của Ban cố vấn chuyên môn. Cụm mô hình tại Đắk Hà là một trong số đó.
Đất chua, bón nhiều nhưng hiệu quả thấp
Mô hình tại Đắk Hà được bố trí trên 3 ha tại vườn của 3 hộ dân thôn 3, gồm vườn cà phê xanh lùn, lá xoài 5 năm tuổi, vườn cà phê vối 4 năm tuổi và vườn TRS1 15 năm tuổi; năng suất bình quân 3 vụ trước chỉ đạt 2,8–2,9 tấn nhân/ha. Mỗi vườn đều có lô đối chứng giữ nguyên cách bón của nông hộ, trên cùng điều kiện đất đai, giống và tuổi cây, để so sánh với lô áp dụng quy trình canh tác cà phê thông minh.
Kết quả phân tích đất trước vụ cho thấy tầng đất mặt chua đến rất chua, pH_KCl bình quân 4,19, có vườn chỉ 3,6; canxi, magiê trao đổi và bo dễ tiêu đều ở mức nghèo. Trong khi đó, nông hộ vẫn duy trì thói quen bón lượng lớn phân lân và NPK phổ thông, có vườn bón hơn 1 tấn phân lân/ha mỗi năm, khiến lân tích lũy cao trong đất, cản trở cây hấp thu kẽm và làm giảm hiệu quả của chính lượng phân bón vào. Đất chua, thiếu canxi và magiê khiến bộ rễ tơ kém phát triển, cuống quả yếu, cây dễ rụng quả: chi phí phân bón tăng mà năng suất không tăng tương xứng.
Cải tạo đất trước, nuôi cây đúng giai đoạn
Quy trình canh tác cà phê thông minh được xây dựng từ kết quả phân tích đất của từng vườn, theo nguyên tắc bón đúng thứ đất thiếu và đúng lúc cây cần. Đầu mùa mưa, vườn mô hình được bón phân hữu cơ Đầu Trâu Dưỡng Rễ Tốt Cây kết hợp Đầu Trâu Cân Bằng Đất Tây Nguyên để hạ độ chua, bổ sung canxi, magiê, trung vi lượng và phục hồi bộ rễ. Dinh dưỡng đa lượng được chia 4 đợt với các dòng NPK chuyên dùng Đầu Trâu Mùa Khô, Đầu Trâu Tăng Trưởng và Đầu Trâu Chắc Hạt, bám sát từng giai đoạn: phục hồi sau thu hoạch, nuôi cành – nuôi quả và tích lũy chất khô vào nhân. So với tập quán, lượng lân bón giảm khoảng 45%, lượng đạm giảm khoảng 13%, trong khi cây được bổ sung thêm 108 kg canxi và 36 kg magiê mỗi hecta.
“Thông minh” từ cách nhìn đất đến cách giữ vườn
Theo TS. Phạm Công Trí, thành viên Hội đồng Khoa học Công ty Cổ phần Phân bón Bình Điền, thành viên Ban cố vấn Chương trình Canh tác cà phê thông minh, yếu tố thông minh của chương trình không nằm ở một loại phân bón mà ở cách tổ chức đồng bộ cả vườn cây. Trước hết, mô hình lấy mẫu đất phân tích để đánh giá đúng tình trạng đất, từ đó điều chỉnh lượng và loại phân cho phù hợp với từng vườn, thay vì bón theo thói quen. Phân bón Đầu Trâu có bổ sung vi sinh vật có lợi, kết hợp bón thêm hữu cơ và nâng pH đất, giúp tăng hiệu quả sử dụng phân bón và cải thiện sức khỏe đất.
Trong vườn, mô hình giữ thảm cỏ để giữ ẩm, hạn chế xói mòn và trả lại chất hữu cơ cho đất; khuyến cáo trồng cây che bóng để điều hòa tiểu khí hậu vườn. Sâu bệnh được xử lý theo hướng quản lý dịch hại tổng hợp và sức khỏe cây trồng, ưu tiên bảo vệ thiên địch, hạn chế thuốc hóa học, qua đó bảo vệ môi trường. Tưới nước tiết kiệm giúp giảm lượng nước tưới và năng lượng bơm tưới, cùng với giảm lượng đạm bón, là hai nguồn chính kéo giảm phát thải khí nhà kính của mô hình.
Cây khỏe hơn, giữ quả tốt hơn
Số liệu do Trung tâm Khuyến nông tỉnh Quảng Ngãi và Trung tâm Nghiên cứu và Phát triển cây Hồ tiêu theo dõi trên các cây mẫu cố định của cả hai công thức cho thấy khác biệt rõ nhất nằm ở khả năng giữ quả: tỷ lệ rụng quả ở vườn mô hình là 9,63%, so với 16,20% ở vườn đối chứng, tức giảm 40,5%. Canxi, bo và kali được cung cấp đúng thời điểm giúp cuống quả chắc, hạn chế rụng quả sinh lý trong giai đoạn quả lớn nhanh và tích lũy chất khô. Cùng lúc, số đốt cành dự trữ đạt 8,71 đốt/cành, cao hơn 33% so với 6,56 đốt/cành của đối chứng. Vườn mô hình đồng thời ghi nhận sâu bệnh hại giảm nhờ cây khỏe và bộ rễ phục hồi.
Năng suất, lợi nhuận tăng và phát thải giảm
Năng suất nhân dự kiến của vườn mô hình đạt bình quân 3,1 tấn/ha, cao hơn đối chứng 0,3 tấn/ha (10,7%); vườn 15 năm tuổi tăng cao nhất, 13,5%, cho thấy quy trình phát huy tốt trên cả vườn già đã thoái hóa đất. Nhờ năng suất tăng trong khi chi phí phân bón không tăng, lợi nhuận dự kiến đạt bình quân 208,1 triệu đồng/ha, cao hơn đối chứng khoảng 14 triệu đồng/ha (7,3%). Lượng khí nhà kính phát thải tính trên mỗi tấn cà phê nhân giảm 19,4%, dao động 5,8–29,2% tùy vườn; vườn đối chứng bón càng nhiều đạm thì mức giảm càng lớn. Năng suất, lợi nhuận và phát thải là số liệu ước tính trên cây mẫu, sẽ được xác định chính thức khi nghiệm thu thu hoạch.
Các nhà khoa học tại hội thảo nhìn nhận mức tăng năng suất bước đầu chưa thật đột phá, bởi cây cà phê mang quả trên cành hình thành từ vụ trước, nên năng suất vụ này còn chịu ảnh hưởng của cách canh tác cũ. Điều đáng chú ý là cành dự trữ ở vườn mô hình đang phát triển rất tốt, đốt dày, lóng ngắn, lá xanh dày: đây là tiền đề để năng suất vụ sau cao hơn rõ rệt khi quy trình được duy trì liên tục.
Anh Đào Công Quyết (thôn 3, xã Đắk Hà) chia sẻ: “Trước đây tôi bón nhiều phân mà cây vẫn rụng quả, lá hay vàng. Năm nay làm theo quy trình, bón hữu cơ và Cân Bằng Đất để cải tạo đất trước rồi mới bón phân chuyên dùng cho cà phê theo từng đợt, cây ra cành khỏe, lá xanh dày, giữ quả tốt hơn hẳn phần đối chứng. Năng suất vụ này nhích lên chưa nhiều, nhưng nhìn cành dự trữ tôi tin vụ sau sẽ khác.”
Trả lời câu hỏi vì sao một doanh nghiệp phân bón lại đầu tư xây dựng cả một chương trình canh tác, ThS. Hồ Thế Huy, Trưởng phòng Nghiên cứu và Phát triển, Công ty Cổ phần Phân bón Bình Điền, cho biết: “Bình Điền không đơn thuần cung cấp phân bón chất lượng tốt, phù hợp với từng loại cây, từng vùng đất, mà luôn trăn trở làm sao để bà con canh tác hiệu quả hơn. Mong muốn của chúng tôi là chia sẻ được một giải pháp canh tác đồng bộ cho người trồng cà phê, từ phân tích đất, cải tạo đất đến bón phân theo từng giai đoạn sinh trưởng. Vì vậy Bình Điền phối hợp với Trung tâm Khuyến nông Quốc gia và WASI để triển khai mô hình ngay trên vườn của nông dân, có đối chứng, có nhà khoa học theo dõi, để bà con tự thấy và tự so sánh. Hiệu quả tại Đắk Hà hôm nay cho thấy đó là cách làm đúng, và là cơ sở để chúng tôi cùng hệ thống khuyến nông tiếp tục hoàn thiện, đưa quy trình đến nhiều vùng cà phê hơn.”
Kết nối và lan tỏa
Kết quả tại Đắk Hà không dừng ở một hội thảo. Mỗi cụm mô hình của chương trình, trong đó có Đắk Hà, sẽ trở thành một đội thi tại Hội thi “Nhà nông đua tài” 2027 trong khuôn khổ Lễ hội Cà phê Buôn Ma Thuột lần thứ 10, gồm nông dân trực tiếp làm mô hình, nông dân lân cận và cán bộ khuyến nông hướng dẫn. Ban cố vấn chuyên môn đánh giá kết quả mô hình theo năng suất, mức giảm phát thải, mức độ cải thiện kỹ thuật canh tác và khả năng lan tỏa giải pháp. Qua phần thi kiến thức, trò chơi và những câu chuyện thật từ chính người làm mô hình được giới thiệu trên truyền hình và các nền tảng số, tiến bộ kỹ thuật sẽ đến với bà con một cách gần gũi, dễ tiếp nhận.
Từ kết quả này, Bình Điền sẽ tiếp tục phối hợp với Trung tâm Khuyến nông Quốc gia, trung tâm khuyến nông các tỉnh và WASI đẩy mạnh nhân rộng chương trình: lan tỏa mô hình hiệu quả qua hội thảo, tập huấn tại vườn và truyền thông trên báo, đài; liên kết các đơn vị trong chuỗi cà phê từ cung ứng vật tư, khuyến nông, hợp tác xã, nông hộ đến doanh nghiệp thu mua, chế biến, xuất khẩu, hướng tới vùng nguyên liệu chất lượng, đo lường và chứng minh được mức giảm phát thải; đồng thời tiếp tục thử nghiệm chuyên sâu theo từng điều kiện đất, giống, tuổi vườn, xen canh và chế độ tưới, để quy trình ngày càng phù hợp với từng vùng và đáp ứng yêu cầu của thị trường về chất lượng, giảm phát thải.
Hồ Huy
